हिंद की चादर श्री गुरुदेव बहादुर साहेब जी ३५० वे शाहिदी समागम वर्ष विशेष लेख-

 

विशेष प्रतिनिधी-

गुरूंचा वज्रनिश्चय – मोगल साम्राज्याला दिलेले ‘अल्टिमेटम’टप्पा १: मानवतेसाठीचा त्याग (मूळ इतिहास)१. ‘अहा!’ शोध: बचावाकडून आक्रमणाकडेजेव्हा एखादं बलाढ्य साम्राज्य एखाद्या अल्पसंख्याक समुदायाला धमकावतं, तेव्हा तो समुदाय सहसा लपण्याचा प्रयत्न करतो. पण या अध्यायातला ‘अहा!’ क्षण म्हणजे गुरूंची ‘धोरणात्मक निर्भयता’. गुरूजींनी अटक होण्याची वाट पाहिली नाही, तर ते स्वतःहून दिल्लीच्या दिशेने निघाले. आपल्याला आज असा शोध लागेल की,”जर तुम्ही माझे धर्मांतर करू शकलात, तर बाकीचे तुमचे होतील,” हा त्यांचा इशारा केवळ एक आव्हान नव्हतं, तर ती एक ‘ढाल’ होती जी त्यांनी कोट्यवधी लोकांवर धरली होती. स्वतःला ‘एकमेव लक्ष्य’ बनवून त्यांनी एका संपूर्ण संस्कृतीला अभयदान दिलं. संकटाच्या केंद्रस्थानी स्वतःला उभं करणं, हाच खऱ्या नेतृत्वाचा उच्चांक आहे.

2. लयबद्ध कथा: निर्भयतेची ती पदयात्रा (पु.लं. शैलीत)पु.लं.च्या शैलीत सांगायचं तर,”काही माणसं संकटाकडे पाठ फिरवतात, तर काही माणसं संकटाच्या डोळ्यात डोळे घालून विचारतात-पुढं काय?”आनंदपूरहून दिल्लीचा प्रवास डोळ्यासमोर आणा. गुरूजी घाईघाईने निघाले नाहीत, तर ते एखाद्या शांत संतासारखे, वाटेतल्या गावागावांत थांबत, लोकांशी संवाद साधत निघाले होते. ते झाडाखाली बसायचे आणि सामान्य माणसाला ‘निर्भयते’चा पाठ शिकवायचे. जेव्हा ते मोगल अधिकाऱ्यांसमोर उभे राहिले, तेव्हा त्यांचा संदेश हिऱ्यासारखा स्पष्ट आणि धारदार होता. त्यांनी देवाधर्मावर वाद घातला नाही, त्यांनी ‘स्वातंत्र्यावर’ भाष्य केलं. त्यांनी बादशहाच्या प्रतिनिधींना ठणकावून सांगितलं की, श्रद्धा हा काही कपडा नाही जो जबरदस्तीने बदलता येईल. हा इतिहासला असा पहिला प्रसंग होता, जिथे एका व्यक्तीच्या ‘आध्यात्मिक निश्चयाने’ जागतिक साम्राज्याच्या ‘राजकीय शक्ती’ला आव्हान दिलं होतं

3. ‘आरसा’ व्यायाम: तत्त्वासाठी ताठ कणा,आज आरशासमोर उभे राहा आणि स्वतःला विचारा: जेव्हा तुमच्यावर तुमचे मूल्य बदलण्यासाठी दबाव येतो, किंवा कुणा मोठ्या माणसाला खुश करण्यासाठी तुम्हाला ‘शॉर्टकट’ घ्यावा लागतो, तेव्हा तुम्ही झुकता का? तुमच्याकडे स्वतःचा असा काही ‘वज्रनिश्चय'(Ultimatum) आहे का? हा लेख आपल्याला विचारतो: तुमचं चारित्र्य काचेसारखं ठिसूळ आहे की पोलादासारखं कणखर? गुरूजी आपल्याला शिकवतात की, खरं सार्वभौमत्व हे पदात नसतं, तर ते आपल्या अंतरंगात असतं

4. R.E.A.C.H. तत्त्वज्ञानाची गुंफण,Responsibility(उत्तरदायित्व): साम्राज्याच्या योजनेत त्यांनी स्वतःला ‘सिंगल पॉईंट ऑफ रेझिस्टन्स’ बनवलं आणि जनसामान्यांची संपूर्ण जबाबदारी स्वतःच्या शिरावर घेतली

Empathy(सहानुभूती): त्यांना माहित होतं की जर सामान्य माणसावर दबाव आला तर तो मोडेल. म्हणून त्यांनी तो सर्व दबाव स्वतःवर घेतला.

Awareness(जागरूकता): त्यांना जाणीव होती की अशा स्वरूपाच्या बलिदानाशिवाय राष्ट्राची झोपलेली सद्सद्विवेकबुद्धी जागी होणार नाही.

Compassion(करुणा): जुलूम करणाऱ्यालाही सत्तेची मर्यादा दाखवून देणं, ही सुद्धा एक प्रकारची करुणाच होती.

Harmony(समन्वय): “कुणीही परका नाही” आणि प्रत्येकाला स्वतःच्या प्रार्थनेचा अधिकार आहे, अशा समन्वयासाठी त्यांनी हा लढा दिला.

5. महाराष्ट्र संगम: शंभूराजे आणि गुरू तेग बहादूर,गुरूजींचा हा वज्रनिश्चय आपल्याला छत्रपती संभाजी महाराजांची आठवण करून देतो. औरंगजेबाच्या कैदेत असताना, धर्मांतरासाठी प्रचंड छळ होऊनही शंभूराजांचा ‘अल्टिमेटम’ हा त्यांचा ‘मौन’ आणि ‘सोशिकपणा’ होता. त्यांनी तडजोडीच्या मखमलीपेक्षा सत्याच्या काट्यांची निवड केली. पंजाबचे नववे गुरू आणि महाराष्ट्राचे दुसरे छत्रपती हे भारताच्या ‘आत्मनिर्भर’ आणि ‘स्वाभिमानी’ वृत्तीचे दोन मुख्य स्तंभ आहे आहेत

6. शब्दांची शक्ती: निर्भयतेचा मंत्,”भय काहू को देत नहि, नहि भय मानत आन” (कुणाला घाबरवू नका आणि कुणाला घाबरू नका). गुरूजींचे हे वचन म्हणजे या संपूर्ण अध्यायाचे सार आहे. हा एका संतुलित व्यक्तिमत्वाचा आराखडा आहे.जो कुणावर दादागिरी करत नाही आणि कुणाची दादागिरी सोसतही नाही. हाच खरा ‘गुरसिख’ आणि हाच खरा ‘नागरिक’.

7. निसर्ग बंध: सागवानी वृक्षाची जिद्द,’ट्री मॅन’ म्हणून मला असं वाटतं की, गुरूजींचा हा निश्चय म्हणजे एखाद्या जुन्या सागवानी वृक्षाची जिद्द आहे. वादळ कितीही जोरात असलं तरी हा वृक्ष झुकत नाही. गुरूजी हे आपल्या भूमीच्या मूल्यांचे रक्षण करणारे ‘जैविक'(Biotic) तटबंदी होते. जसा एक मजबूत धरणाचा भिंतीचा तुकडा प्रचंड महापुराला अडवून धरतो, तसंच त्यांच्या एका ‘अल्टिमेटम’ने जबरदस्तीच्या एकत्रीकरणाचा पूर अडवून धरला

8. उद्यासाठीचे बीज: चमेली नको, स्वाभिमानी बना!