🌹🌹प्रभु प्रसाद🌹🌹प्रदोष व्रत….प्रदोष व्रत,प्रदोष म्हणजे सूर्यास्तानंतर रात्रीचा प्रारंभ होण्याचा काल. अमरकोषानुसार प्रदोष म्हणजे रजनीमुख. ‘दोषा’ म्हणजे रात्र आणि प्रदोष म्हणजे ‘दोघे’ चा प्रारंभ. प्रत्येक भारतीय महिन्याच्या शुक्ल पक्ष व कृष्ण पक्षाच्या त्रयोदशी तिथीला करावयाचे एक व्रत आहे. प्रदोष वेळेस हे व्रत आचरितात म्हणून यास प्रदोषव्रत असे म्हणतात. हे भगवान शंकराचे व्रत आहे. व्रत करणार्‍याने, त्या दिवशी सकाळपासून उपवास करावयाचा असून सायंकाळी सूर्यास्ताचे वेळी आंघोळ करावयाची असते. त्यानंतर, शिवाची षोडशोपचार पूजा करावयाची असते. किमान २१ महिने वा २१ वर्षे हे व्रत करावयाचे असते.

भिन्नभिन्न मतांनुसार सूर्यास्तानंतर दोन, तीन वा सहा घटिका (१ घटिका = २४ मिनिटे) हा प्रदोषाचा काल होय. एखादी तिथी दुसऱ्या तिथीने ‘विद्धा’ असेल, तर तिथिनिर्णय करताना प्रदोषकालाला महत्त्व असते. उदा., शिवरात्रीचा निर्णय करताना ज्या दिवशी प्रदोषकाली चतुर्दशी असेल त्या दिवशी शिवरात्र समजावी, या अर्थाचे वचन हेमाद्रीने उद्‌धृत केले आहे. नक्तव्रत (दिवसा न जेवता रात्री जेवणे) करताना प्रदोषकाली जी तिथी असेल, ती त्या दिवसाची तिथी मानावयाची असते.

*प्रदोष वेळ म्हणजे सायंकाळी सूर्यास्तापासूनची पुढे ३ घटिकापर्यंतची (सुमारे १ तास १२ मिनिटे) वेळ होय.

प्रत्येक महिन्याच्या कृष्ण आणि शुक्ल पक्षातील त्रीतीयेला जो दिवस असतो तो प्रदोष काळ समजावा. सोमवारी हि तिथी आल्यास सोम्य प्रदोष, मंगळवारी हि तिथी आल्यास भौम प्रदोष आणि शनिवारी हि तिथी आल्यास शनी प्रदोष म्हणून ओळखले जातात.

प्रदोष व्रत विधी :-

या दिवशी संपूर्ण दिवस उपवास करून रात्री शिव उपासना झाल्यावर उपवास सोडवा . शिव उपासना प्रदोष काळात करावी. म्हणजेच संध्याकाळ आणि रात्र या मधील काळात शिव उपासना करण्यास सांगितले गेले आहे. या काळात स्नान करून पांढरे शुचिर्भूत वस्त्र परिधान करावे.ज्या ठिकाणी पूजा करणार असेल ती जमीन स्वच्छ करून त्यावर पांढरे वस्त्र ठेवावे ,नंतर भगवान शंकराची यथासांग पूजा करावी आणि भगवान शंकराचे ध्यान करा तुम्हाला शंकराचा जो कोणता मंत्र येत असेल तो म्हणा..पण शंकराची ध्यानात शंकराची मंत्र म्हणून झाला कि त्यांना भावपूर्णतेने शरण जा आणि प्रार्थना करा….!

प्रार्थना =

“हे देवाधीश महादेवा…तू सर्व देवतांचा देव आहेस , मी तुला शरण आलो आहे, साक्षात तूच माझा आत्मा असून, माझी बुद्धी म्हणजे पार्वती माता होय. माझे प्राण म्हणजे शिवगण आणि देह म्हणजे शिवालय आहे. सारे विषयभोग म्हणजेच तुमची पूजा असून झोप हि समाधी होय. माझे चालणे म्हणजे तुमची प्रदक्षिणा करणे, बोलणे म्हणजे तुमची स्तुती करणे असून मी जी जी कर्मे करतो ती सारी तुमची आराधनाच करतो आहे. माझ्या हात, पाय, वाणी,कान,डोळे,मन,देह या पैकी कशानेही जी पातके जाणतेपणी किंवा अजाणतेपणी घडली असतील त्या सर्वाना तू क्षमा कर. कारण तू दयेचा सागर आहेस. हे महादेवा तुझा जय जय कर असो ! ”

प्रदोष

अर्कप्रदोष’ हे आयुरारोग्यवृद्धीसाठी करण्यात येणारे एक प्रकारचे शिवाचे व्रत आहे.रविवारी त्रयोदशी तिथी आली असता अर्कप्रदोष होतो.

‘सोमप्रदोष’ हे आनंद, शांतिरक्षणासाठी व पारमार्थिक कल्याणासाठी करण्यात येणारे एक प्रकारचे शिवाचे व्रत आहे.सोमवारी त्रयोदशी तिथी आली असता सोमप्रदोष होतो.

*भौमप्रदोष हे कर्जमुक्तीसाठी करण्यात येणारे एक प्रकारचे शिवाचे व्रत आहे. मंगळवारी त्रयोदशी तिथी आली असता भौममप्रदोष होतो.*

सौम्यप्रदोष सर्व प्रकारच्या पापातून मुक्त करण्यात येणारे एक प्रकारचे व्रत आहे.

बुधवारी त्रयोदशी तिथी आली असता सौम्यप्रदोष होतो.

बृहस्पतिप्रदोष अथवा गुरुप्रदोष व्रत केल्याने शत्रूंचा नाश होतो, अशी धार्मिक कल्पना आहे.. पुराणातल्या एका कथेनुसार गुरुप्रदोष व्रताच्या साहाय्याने इंद्राने वृत्रासुरावर विजय प्राप्त केला होता. गुरुवारी त्रयोदशी ही तिथी आली असता, तो दिवस बृहस्पतिप्रदोष होतो, आणि त्या दिवशी त्याच नावाचे व्रत करतात.

 

भार्गवप्रदोष हे व्रत धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष प्राप्ति साठी केले जाते. तसेच भगवान शंकरास प्रसन्न करून घेण्यासाठीही हे व्रत केले जाते.शुक्रवारी त्रयोदशी तिथी आली असता शुक्रप्रदोष होतो.

प्रदोष व्रतात करण्याचा आहार

तसे पाहू गेल्यास प्रदोष व्रत हे पूर्ण दिवस निराहारी राहून करण्यात येते. ह्या व्यतिरिक्त आपण सकाळी नित्य कर्म आटोपून दूध घेऊ शकता. त्या नंतर दिवसभर काहीही खाऊ – पिऊ नये. प्रदोष काळी भगवान शंकराच्या पूजे नंतर फलाहार करू शकता, मात्र मीठ खाऊ नये.

प्रदोष व्रताच्या उद्यापनाचे नियम

प्रदोष व्रताचे उद्यापन हे त्रयोदशीसच करावे. मात्र, ह्याचे उद्यापन ११ किंवा २६ त्रयोदशी व्रत केल्या नंतरच करावे. व्रताचे उद्यापन करण्याच्या एक दिवस अगोदर श्रीगणेश पूजन करण्यात येते. त्या दिवशी सकाळी लवकर उठून पूजेची पूर्ण तयारी केल्यावर “ऊँ नम: शिवाय” ह्या मंत्राचा १०८ वेळा जप करून हवन करावे. ह्या दरम्यान कोणत्याही प्रकारचे अन्न प्राशन करू नये, कारण हे व्रत निर्जली राहून करावयाचे असते.

शिव कथाकार वे मु माहेश्वरमुर्ती विरभद्र स्वामी