या दिवाळी त विशेष महत्त्वाचे कुबेर देव कुबेर : उत्तरेचा स्वामी
हिमालयातली अलका ही कुबेराची नगरी होय
हिमालयातली अलका ही कुबेराची नगरी होय. त्याचं चैत्राथ उपवन म्हणजे एक प्रकारचा राजवाडाच होता, असं भागवत पुराणात सांगितलं आहे. कैलास पर्वतावर विश्वकर्माने बांधलेल्या राजवाड्यात कुबेर राहतो, असंही एक मत आहे.
हिमालयातली अलका ही कुबेराची नगरी होय. त्याचं चैत्राथ उपवन म्हणजे एक प्रकारचा राजवाडाच होता, असं भागवत पुराणात सांगितलं आहे. कैलास पर्वतावर विश्वकर्माने बांधलेल्या राजवाड्यात कुबेर राहतो, असंही एक मत आहे.
कुबेर हा उत्तर दिशेचा स्वामी आणि गुह्यक यक्ष-किन्नरांचा अधिपती. वेदांमध्ये कुबेराचं वर्णन पाताळ लोकातल्या आत्म्यांचा स्वामी आणि अंधःकाराचा राजा असं केलं आहे. अथर्ववेद आणि शतपथ ब्राह्मण या ग्रंथात त्याला ‘वैश्रवण’ या नावाने उल्लेखलं आहे. ब्रह्मदेवाचा मानसपुत्र पुलस्त्य; त्याचा पुत्त विश्रवा व विश्रव्याचा पुत्र कुबेर होय. म्हणून त्याला ‘वैश्रवण’ हे नाव मिळालं असा खुलासा रामायणात केला आहे. याच्या आईचं नाव ‘इडविडा’ होतं. तपश्चर्या करून कुबेराने ब्रह्मदेवाला संतुष्ट केलं आणि त्याच्याकडून संपत्तीचा स्वामी आणि विश्वसंरक्षक हे अधिकार प्राप्त करून घेतले. नंतर त्याने विश्वकर्माने बांधलेल्या सुवर्णतटमंडित लंकेवर अधिकार मिळवला आणि तिथेच तो राज्य करू लागला.
हिमालयातली अलका ही कुबेराची नगरी होय. त्याचं चैत्राथ उपवन म्हणजे एक प्रकारचा राजवाडाच होता, असं भागवत पुराणात सांगितलेलं आहे. कैलास पर्वतावर विश्वकर्माने बांधलेल्या राजवाड्यात कुबेर राहतो, असंही एक मत आहे. कौबेरी ही त्याची भार्या, मणिग्रीव किंवा वर्णकवी व नलकुबर किंवा मुयरज हे त्याचे पुत्र आणि मीनाक्षी ही त्याची कन्या होती. हा शंकराचा सखा आहे. तो मस्तकी मुकुट आणि हातात गदा धारण करतो. कुबेर मुळात सुंदर होता. पण एकदा त्याने पार्वतीकडे सभिलाष दृष्टीने पाहिल्यामुळे तिने त्याला ‘तू कुरूप होशील’ असा शाप दिला आणि तेव्हापासून तो कुरूप झाला. कुबेराचं मूर्तीध्यान पुढीलप्रमाणे सांगितलेलं आहे.
कर्तव्यः पदमपत्राभो वरदो नरवाहनः।
चामोकसभो वरदः सर्वाभरणभूषितः।।
लब्मोदरश्चचतुर्बाहूर्वामपिडःगललोचनः।।
कुबेर हा कमलपत्राच्या कांतीचा. नर हे वाहन असलेला, डावा डोळा पिंगट असलेला आणि वरदमुद्रा धारण करणारा असा बनवावा ब्रह्म क्षत्रांच्या ऐक्याने राज्य सुखाची वृद्धी होते. या विषयावर त्याचा मुचकुंदाशी संवाद झाला होता. यावरून त्याला सोम असं नाव मिळालं. त्यावरून उत्तर दिशेला ‘सौम्या’ असं नाव प्राप्त झालं. मध्ययुगातील त्याची मूर्ती उत्तर दिशा दर्शवते. त्याच्या अनेक प्राचीन मूर्ती सापडल्या असून त्यापैकी सर्वात जुनी मूर्ती ही भारहूत इथे सापडलेली आहे. ही मूर्ती इ.स.पूर्व १०० या वर्षातली आहे. ही अर्धीच मूर्ती आहे. मधुरा, पद्यावती, पाटलीपुत्र, विदिशा इ. नगरं ही त्याच्या उपासनेची महत्त्वाची केंद्रं होती. या परिसरात कुबेराच्या अनेक मूर्ती सापडलेल्या आहेत. कुबेराची मंदिरं फारशी आढळून येत नाही. तथापि कुबेराचं एक मंदिर तिरुअनंतपुरम (त्रिवेंद्रम) इथे आहे. दुसरं कुबेराचं मंदिर हिमाचल प्रदेश इथे आहे. या कुबेराचं वैशिष्ट्य असं की, त्याला काहीही पैसे वगैरे वाहत नाहीत. कारण तोच भक्तांना धन देतो अशी लोकांची भावना आहे. मात्र मंदिरात फुलं वाहतात. कुबेराची दिशा ही उत्तर असून धनत्रयोदशी आणि कोणतीही एकादशी व वार बुधवार सांगितला आहे. एकादशीला अग्नीशिवाय तयार झालेले पदार्थ खाऊन जो उपवास करतो, शुद्ध आणि संयमित राहतो त्याला धनपती कुबेर प्रसन्न होऊन धनासह सर्व गोष्टी प्रदान करतो असं मानलं जातं.
जैन धर्मात एकूण २४ तीर्थंकर आहेत. त्यापैकी एकोणिसावे तीर्थंकर म्हणजे श्रीमल्लिनाथ भगवान असून या श्री मल्लिनाथ भगवानांचं अधिष्ठायक देव म्हणजेच श्री कुबेर आहेत. याप्रमाणे जैन धार्मिक ग्रंथामध्ये लिहिलं आहे. काही ग्रंथामध्ये कुबेर हा श्री नेमिनाथ भगवान या तीर्थंकरांचा यक्ष मानला आहे. त्यांच्या मते कुबेराला चार मस्तकं आणि आठ हात असतात.
बौद्धांच्या मते, कुबेर हा धर्मपाल, पीतवर्ण आणि त्रिशूलधारी आहे. पुष्पक, हत्ती किंवा सिंह हे त्याचं वाहन, वसुंधरा ही शक्ती आणि मुंगुस हे त्याचं अभिज्ञानचिन्ह आहे. त्याने नागांवर विजय मिळवल्याने लक्षण म्हणून तो मुंगुस धारण करतो, असं लामा समजतात. कुबेरमूर्ती नेहमीच स्थूल दाखवतात. त्याचा उजवा पाय लोंबता असतो आणि त्याच्या खाली एक कमळ असते. प्राचीनकाळी महाकोशकात कुबेरपूजा प्रचलित होती.
पुढील मंत्राने कुबेराची प्रार्थना केली जाते-
उत्तराशापते देव कुबेर नरवाहन।
पद्यशङखनिधीनां त्वं पतिः श्रीकळटवल्लभः।।
दानविख्नोन्मया प्राप्तं दारिद्र्यं मन दुःखदम्।
तत्सर्वे तव दानेन पापभाशु विनाशय।। (दा.चं)
हे उत्तर दिशेच्या स्वामी जरवाहन कुबेरदेवा, तू पद्म व शंख या निधींचा पती आणि शिवाचा आवडता आहेस. दानात विघ्न केल्यामुळे मला जे दारिद्र्य आलं आहे, ते सर्व आणि माझं पाप तू या दानाने नष्ट कर.
कुबेराची मूर्ती किंवा कुबेर यंत्राची स्थापना उत्तर दिशेला करतात. हिंदू धर्मात सांगितल्याप्रमाणे देवतांचं अस्तित्व अतिशय सूक्ष्म आहे. त्यामुळे सूक्ष्म माध्यमातूनच देवतांशी संवाद होऊ शकतो. देव सर्वत्र असतो तसा तो मातीच्या, दगडाच्या, धातूच्या मूर्तींतही असतो. पण म्हणून मूर्ती म्हणजे देव नसतो ही माहिती असूनही आपण मूर्तीवर फुलं वाहतो आणि तिची पूजा करतो तर ती त्याच्यातल्या देवत्वासाठी या मूर्तीपूजेबाबत आपली श्रद्धा असल्यामुळेच आपलं मनःसामर्थ्य वाढतं आणि येणाऱ्या परिस्थितीला आपण आत्मविश्वासाने तोंड देऊ शकतो.
पण हे ही मात्र तेवढंच सत्य आहे की नुसती कुबेराची मूर्ती उत्तरेकडे ठेवून तुमची भरभराट होईल, अशा गोड संभ्रमात राहू नका. ही मूर्ती म्हणजे मांगल्य, भरभराट, ऐश्वर्य यांचं प्रतीक आहे. याच प्रतिकांमधून आपणास हाच बोध घ्यायचा आहे की, कोणतंही काम आपण श्रद्धेने, निष्ठेने, प्रामाणिकपणे करायचं आहे, याची रोज आठवण ही मूर्ती देत राहिल.
