नाना पाटेकर : भूमिका अनेक, माणूस एक,पडद्यावर अनेक चेहरे; प्रत्येक चेहऱ्यामागे माणसाला समजून घेण्याचा एक वेगळा धडा…

विशेष लेख-काही कलाकारांच्या कारकिर्दीकडे आपण मागे वळून पाहतो तेव्हा त्यांच्या चित्रपटांची संख्या, पुरस्कार किंवा लोकप्रिय संवाद आठवतात. पण काही कलाकारांच्या प्रवासाकडे पाहताना त्यांची माणसे आठवतात. त्यांनी साकारलेले चेहरे, त्यांचे आवाज, त्यांच्या चालण्याची पद्धत, एखाद्या प्रसंगात अचानक आलेली शांतता आणि संवाद बोलण्यापूर्वीचा तो क्षण—हे सगळे मनात राहते. नाना पाटेकर यांचा प्रदीर्घ अभिनयप्रवास अशाच असंख्य आठवणींनी भरलेला आहे.

 

रंगभूमीपासून मराठी आणि हिंदी चित्रपटांपर्यंत त्यांनी अनेक दशके काम केले. त्यांच्या वाट्याला आलेल्या व्यक्तिरेखा एकमेकींपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या होत्या. कधी गुन्हेगार, कधी पोलीस, कधी सैनिक, कधी वडील, कधी पती, कधी राजकारणी, कधी सामान्य माणूस, कधी सामाजिक कार्यकर्ता आणि कधी स्वतः रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेला नट. भूमिका बदलत गेल्या; पण प्रत्येक भूमिकेत प्रामाणिकपणा कायम राहिला. त्यामुळे नाना पाटेकरांच्या कारकिर्दीकडे पाहताना केवळ एका अभिनेत्याच्या कामाची उजळणी होत नाही; भारतीय समाजातील अनेक माणसे आणि त्यांचे अनेक स्वभाव आपल्यासमोर उभे राहतात.

 

नानांच्या अभिनयाची सर्वांत वेगळी खूण म्हणजे त्यांची संवादफेक. ते संवाद केवळ बोलत नसत; ते संवादाला परिस्थिती देत. आवाज कधी धारदार, कधी संयत, कधी उपरोधिक, कधी संतप्त आणि कधी इतका शांत की त्या शांततेतच पुढचे वाक्य ऐकू येत असे. त्यांच्या अभिनयात विरामालाही अर्थ होता. समोरच्या व्यक्तीकडे पाहण्याच्या पद्धतीलाही अर्थ होता. त्यामुळे त्यांचा एखादा संवाद आठवताना शब्दांइतकाच त्याचा आवाज आठवतो. कधी एखादे साधे वाक्य ते अशा पद्धतीने बोलत की ते वाक्य त्यांचे न राहता त्या व्यक्तिरेखेचे कायमचे वाक्य बनून जाई.

 

त्यांचा प्रारंभिक प्रवास मराठी रंगभूमी आणि चित्रपटातून झाला. सिंहासन, भालू, रघु मैना, सावित्री, गड जेेजुरी जेेजुरी, अंकुश, माफीचा साक्षीदार आणि प्रतिघात अशा भूमिकांनी त्यांच्या अभिनयाची दिशा स्पष्ट केली. अंकुशमधील रवि हा व्यवस्थेच्या आणि परिस्थितीच्या कचाट्यात अडकलेल्या सामान्य माणसाचा चेहरा होता. प्रतिघातमधील कर्मवीरमध्ये अन्यायाविरुद्धचा संघर्ष होता. या भूमिका केवळ मनोरंजनापुरत्या नव्हत्या; त्या काळातील सामाजिक अस्वस्थतेला त्यांनी आवाज दिला.

*सलाम बॉम्बे!*मधील बाबा आणि परिंदामधील अण्णा या दोन भूमिका नानांच्या अभिनयातील विलक्षण अंतर दाखवतात. परिंदामधील अण्णा म्हणजे गुन्हेगारी जगातील सत्ता, हिंसा आणि भीती. पण नानांनी त्याला केवळ क्रूर खलनायक म्हणून उभे केले नाही. त्या माणसाच्या आतली असुरक्षितताही जाणवू दिली. त्यामुळे व्यक्तिरेखेचा तिरस्कार करतानाही प्रेक्षक तिच्याकडे पाहत राहतो. खलनायकाला प्रभावी बनवणे ही एक गोष्ट; पण त्याला मानवी गुंतागुंत देणे ही दुसरी. नानांनी दुसरी गोष्ट साधल

प्रहारमधील मेजर चौहानने त्यांच्या अभिनयाला वेगळी दिशा दिली. गणवेश, शिस्त, आदेश आणि कर्तव्य यामागचा माणूस त्यांनी साकारला. या चित्रपटाचे दिग्दर्शनही त्यांनी केले आणि भूमिकेसाठी लष्करी प्रशिक्षण घेतले. त्यामुळे नानांच्या अभिनयात केवळ संवाद पाठ करून भूमिका करण्याऐवजी व्यक्तिरेखेच्या जगात प्रवेश करण्याची तयारी दिसते. त्यांच्या दृष्टीने भूमिका म्हणजे बाहेरून घेतलेला पोशाख नव्हता; ती आतून समजून घेण्याची प्रक्रिया होती

क्रांतिवीरमधील प्रताप नारायण तिळक ही त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाची खूण ठरली. सुरुवातीला दिशाहीन आणि मद्यपानात बुडालेला माणूस पुढे अन्यायाविरुद्ध उभा राहतो. त्या भूमिकेतून एक साधा प्रश्न समोर येतो—माणूस चुकला म्हणून त्याचा पुढचा प्रवासही तसाच राहणार का? नानांनी या व्यक्तिरेखेतून परिवर्तनाची शक्यता दाखवली. संतापाला दिशा मिळाली तर तो सामाजिक शक्ती होऊ शकतो, हे प्रताप तिळकच्या प्रवासातून जाणवले.

तिरंगामधील शिवाजीराव वागळे, अंगारमधील माजिद खान, राजू बन गया जेन्टलमनमधील जय, दिशामधील वसंत, दीक्षामधील कोगा पंडित आणि थोडासा रूमानी हो जाएँमधील नटवरलाल अशा भूमिकांनी नानांना एका प्रतिमेत बंदिस्त होऊ दिले नाही. लोकप्रियता मिळाल्यानंतरही त्यांनी स्वतःची पुनरावृत्ती टाळली. प्रत्येक व्यक्तिरेखेला स्वतंत्र आवाज, स्वतंत्र देहबोली आणि स्वतंत्र स्वभाव दिला.

अग्निसाक्षीमधील विश्वनाथ हा मानवी स्वभावाच्या अंधाऱ्या बाजूचा चेहरा होता. संशय, मालकीची भावना आणि हिंसा यांचे भयावह मिश्रण त्यांनी प्रभावीपणे मांडले. त्याच्या अगदी विरुद्ध खामोशीमधील जोसेफ ब्रागांझा. एक वडील. मुलीवर प्रेम करणारा. तिच्या आयुष्याबद्दल काळजी करणारा. पण परिस्थितीसमोर असहाय. येथे नानांचा आवाजही बदलतो आणि अभिनयाची पद्धतही. मोठे संवाद नसतानाही भावना पोहोचतात. कधी कधी वडिलांचे प्रेम शब्दांत नसते; ते फक्त नजरेत दिसते.

गुलाम-ए-मुस्तफामधील मुस्तफा, युगपुरुषमधील अनिरुद्ध, वजूदमधील मल्हार गोपाळदास, कोहराममधील मेजर अजित आर्या, भूतमधील पोलीस अधिकारी आणि वधमधील डॉक्टर—या भूमिका त्यांच्या अभिनयातील विविधता अधिक स्पष्ट करतात. एका भूमिकेत ते कठोर असतात, दुसऱ्यात संवेदनशील, तिसऱ्यात अस्वस्थ करणारे आणि चौथ्यात शांत. नानांच्या बाबतीत भूमिका त्यांच्याशी जुळवून घेत नसत; ते स्वतः त्या भूमिकेनुसार बदलत.

यशवंतमधील यशवंत लोहार हा पोलीस अधिकाऱ्याचा वेगळा चेहरा होता. प्रामाणिकपणा, राग, कर्तव्य आणि व्यवस्थेशी संघर्ष या सगळ्यांचा ताण त्या व्यक्तिरेखेत होता. नाना पोलीसाची भूमिका करताना फक्त गणवेश घालत नसत; ते त्या गणवेशामागची जबाबदारीही घेऊन येत. त्यामुळे अब तक छप्पनमधील साधू आगाशे ही भूमिका देखील केवळ एन्काउंटर स्पेशालिस्टची कथा राहत नाही. कायदा, कर्तव्य आणि नैतिकता यांच्या सीमेवर उभ्या असलेल्या माणसाचा प्रश्न ती समोर आणते.

अपहरणमधील तबरेज आलम, टॅक्सी नं. 9211मधील राघव शास्त्री, हू तू तूमधील भाऊ, एक: द पॉवर ऑफ वनमधील राणे, शागिर्दमधील हनुमंत सिंह आणि पाठशालामधील आदित्य सहाय या भूमिका त्यांच्या प्रवासातील आणखी काही वेगळे टप्पे. प्रत्येक वेळी देहबोली बदलली, आवाज बदलला, पण व्यक्तिरेखेवरील विश्वास कायम राहिला.

आणि मग वेलकममधील उदय शेट्टी. हा नाना पाटेकरांच्या अभिनयाचा एक वेगळाच अध्याय. गुन्हेगारी जगातील माणूस, पण स्वतःच्या भावनिक गुंतागुंतीत अडकलेला. धाक दाखवतो, पण स्वतःच परिस्थितीत अडकतो. कठोर दिसतो, पण प्रसंग निर्माण झाला की प्रेक्षकांना हसवतो. नानांनी येथे आपली गंभीर अभिनेता म्हणून तयार झालेली प्रतिमा मोडून काढली. हसवण्यासाठीही तितकाच खरा असावा लागतो, हे त्यांनी दाखवले. प्रेक्षकांनी अण्णाला घाबरले होते; त्याच प्रेक्षकांनी उदय शेट्टीवर मनापासून हसले. हा विरोधाभासच नानांच्या अभिनयाची व्याप्ती सांगतो

राजनीतीमधील बृज गोपाळने सत्तेचे गणित समोर आणले. 26/11 मधील राकेश मारियाच्या भूमिकेत राष्ट्रीय शोक, तपास आणि जबाबदारीचे गांभीर्य होते. त्यानंतर डॉ. प्रकाश बाबा आमटे – द रिअल हिरोमध्ये त्यांच्या अभिनयाने आणखी एक दिशा घेतली. इथे सत्ता नाही, हिंसा नाही, विनोद नाही. केंद्रस्थानी होती सेवा. प्रतिकूल परिस्थितीत समाजासाठी काम करणाऱ्या व्यक्तीचे जीवन साकारताना नानांनी अभिनयाला सामाजिक संवेदनशीलतेशी जोडले.

मराठी चित्रपटांमधील देऊळमधील भाऊ गळांडे, आपला मानूसमधील पोलीस अधिकारी, तडका आणि ओले आले यांसारख्या भूमिकांनी त्यांनी मातृभाषेशी असलेले नाते कायम ठेवले. रंगभूमीशी असलेला त्यांचा संबंध या संपूर्ण प्रवासात महत्त्वाचा होता. रंगमंच कलाकाराला कॅमेऱ्याच्या आधाराशिवाय प्रेक्षकासमोर उभे राहायला शिकवतो. आवाज पोहोचवावा लागतो. शरीर बोलावे लागते. आणि सर्वांत महत्त्वाचे—समोर बसलेल्या प्रेक्षकाचा विश्वास संपादन करावा लागतो.

याच रंगभूमीच्या प्रवासातील एक साधा प्रसंग नाना पाटेकरांच्या व्यक्तिमत्त्वाची दुसरी बाजू सांगतो. हमीदाबाईची कोठीच्या प्रयोगादरम्यान अशोक सराफ अडचणीत सापडले असताना नानांनी त्यांना सुरक्षित बाहेर काढले आणि स्वतः रिक्षा चालवत त्यांना सुरक्षित ठिकाणी पोहोचवले, अशी आठवण अशोक सराफ यांनी सांगितली होती. हा प्रसंग कोणत्याही पुरस्काराच्या यादीत नाही. कॅमेरा नव्हता. प्रेक्षक नव्हते. प्रसिद्धी नव्हती. एक कलाकार दुसऱ्या कलाकारासाठी उभा राहिला. एवढेच. पण कधी कधी एका मोठ्या कारकिर्दीचे सार सांगण्यासाठी एखादी छोटी कृती पुरेशी असते.

आणि मग नटसम्राट. गणपतराव बेलवलकर. आयुष्यभर इतरांची माणसे साकारलेला रंगभूमीचा सम्राट, आयुष्याच्या उत्तरार्धात स्वतःच्या आठवणी, नाती आणि एकटेपणाशी सामना करतो. टाळ्यांचा आवाज कमी होतो. रंगमंच मागे राहतो. आणि कलाकार व माणूस यांच्यातील अंतर कमी होते. या भूमिकेकडे पाहताना नानांच्या संपूर्ण प्रवासाकडेही वेगळ्या नजरेने पाहावेसे वाटते. ज्याने आयुष्यभर अनेक चेहरे साकारले, त्याने प्रत्येक चेहऱ्यामागचा माणूस जपला.

नाना पाटेकरांच्या व्यक्तिरेखांकडे एकत्र पाहिले तर एक मोठी मानवी व्याप्ती समोर येते. अण्णामध्ये सत्ता आणि हिंसा आहे. मेजर चौहानमध्ये कर्तव्य आहे. प्रताप तिळकमध्ये परिवर्तन आहे. विश्वनाथमध्ये संशयाची भीती आहे. जोसेफमध्ये पितृप्रेम आहे. यशवंतमध्ये प्रामाणिकतेचा संघर्ष आहे. साधू आगाशेमध्ये नैतिक प्रश्न आहे. उदय शेट्टीमध्ये विसंगत विनोद आहे. बृज गोपाळमध्ये सत्तेचे गणित आहे. प्रकाश आमटेमध्ये सेवा आहे. आणि गणपतराव बेलवलकरमध्ये आयुष्याच्या उत्तरार्धातील माणूस आहे.म्हणून नाना पाटेकरांच्या योगदानाकडे पाहताना केवळ चित्रपटांची किंवा पुरस्कारांची यादी पुरेशी नाही. त्यांच्या अभिनयाने माणसाच्या स्वभावातील अनेक छटा आपल्यासमोर आणल्या. कठोर माणसातही नाजूकपणा असू शकतो. चुकीचा माणूस बदलू शकतो. अधिकाराच्या गणवेशामागेही संघर्ष असू शकतो. हसणाऱ्या चेहऱ्यामागे वेदना असू शकते. आणि मोठ्या कलाकाराच्या मागे शेवटी एक साधा माणूस असतो

आज त्यांच्या प्रदीर्घ कलाप्रवासाकडे पुन्हा पाहताना, त्यांच्या कारकिर्दीने मराठी आणि हिंदी रंगभूमी व चित्रपटसृष्टीला दिलेले योगदान अधिक ठळकपणे जाणवते. त्यांनी अभिनयाला केवळ संवादांची ताकद दिली नाही; त्यांनी विरामाला अर्थ दिला, नजरेला भाषा दिली आणि व्यक्तिरेखेला तिचे स्वतंत्र माणूसपण दिले. रंगभूमीपासून चित्रपटापर्यंत त्यांनी ज्या विविध भूमिका साकारल्या, त्या भारतीय अभिनयपरंपरेतील महत्त्वाचा ठेवा आहेत

कलाकाराचा प्रवास त्याच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीपुरता मर्यादित नसतो. त्याचे काम पुढे पाहिले जाते, पुन्हा ऐकले जाते, नव्या पिढीकडून नव्याने समजून घेतले जाते. एखादा संवाद पुन्हा कानावर पडतो. एखादी व्यक्तिरेखा पुन्हा समोर येते. एखाद्या प्रसंगातील त्यांची नजर किंवा शांतता पुन्हा लक्षात येते. तेव्हा जाणवते—कलाकाराने निर्माण केलेले काम त्याच्या व्यक्तिगत अस्तित्वापेक्षा मोठे असते.नाना पाटेकरांचा अभिनयही असाच आहे. त्यांच्या अनेक व्यक्तिरेखा त्यांच्या पुढील अभिनयातून आपल्यासमोर येणार नाहीत; मात्र त्यांनी साकारलेली माणसे, त्यांचे प्रश्न, त्यांचे संघर्ष आणि त्यांच्यातील मानवी छटा आपल्या सांस्कृतिक स्मरणाचा भाग राहतील. रंगभूमीवरून पडद्यापर्यंत आणि एका भाषेतून दुसऱ्या भाषेत प्रवास करताना त्यांनी निर्माण केलेली ही संपत्ती पुढील पिढ्यांना पुन्हा पुन्हा अनुभवता येईल.

भूमिका संपतात. चित्रपट संपतात. प्रयोग संपतात. टाळ्यांचा आवाज थांबतो.पण चांगल्या अभिनयाने निर्माण केलेली जाणीव तिथे थांबत नाही.नाना पाटेकरांच्या प्रदीर्घ प्रवासाकडे पाहताना शेवटी पुरस्कारांची संख्या किंवा चित्रपटांची यादी आठवण्यापेक्षा, त्यांच्या व्यक्तिरेखांनी आपल्या सांस्कृतिक स्मरणात निर्माण केलेली जागा अधिक महत्त्वाची वाटते.

भूमिका अनेक होत्या.चेहरे अनेक होते.आवाज अनेक होते.स्वभाव अनेक होते.पण प्रत्येक भूमिकेत त्यांनी शोधलेला केंद्रबिंदू एकच होता—

माणूस.आणि कदाचित, एका कलाकाराच्या कार्याला मिळणारी यापेक्षा मोठी आदरांजली दुसरी नसते.

— विजयकुमार कट्टी:

91 797 751 3822