दीड दिवसांचा गणपती — येणे आणि जाणे कमी कालावधी, पण पूर्ण अनुभव — हा मोठा धडा माझा गणेशोत्सव : परंपरेच्या मागचा अर्थ शोधताना… विजयकुमार कट्टी

विशेष प्रतिनिधी-

गणपती येणार म्हटले की घरात काहीतरी बदलते. घर तेच असते, माणसे तीच असतात, रोजची कामेही तीच असतात; पण वातावरणात एक वेगळीच प्रसन्नता उतरते. स्वच्छता सुरू होते, सजावटीची लगबग वाढते, नैवेद्याची तयारी होते आणि बाप्पाच्या आगमनाची आतुरता मनात जागी होते. लहानपणी हा आनंद आपण प्रश्न न विचारता अनुभवला. मोठे झाल्यावरही तो तसाच अनुभवत राहिलो. पण यंदा एका साध्या गोष्टीने मला थांबवले—काही घरांत बाप्पा फक्त दीड दिवसच का राहतात?

इतक्या प्रेमाने ज्यांचे स्वागत करतो, त्यांना एवढ्या लवकर निरोप का देतो? दीड दिवसांचा गणपती म्हणजे कमी श्रद्धा का? की आपल्या परंपरेत कालावधीपेक्षा अनुभवाला अधिक महत्त्व देणारा एखादा सूक्ष्म विचार दडला आहे?

महाराष्ट्रात गणपतीच्या मुक्कामाची एकच पद्धत नाही. कुठे दीड दिवस, कुठे तीन, पाच किंवा सात दिवस, तर सार्वजनिक गणेशोत्सवात अनंत चतुर्दशीपर्यंत बाप्पाचा उत्सव चालतो. या विविधतेकडे पाहताना मला जाणवते की आपल्या परंपरेने भक्तीला एका ठरावीक चौकटीत बंद केलेले नाही. प्रत्येक कुटुंब आपला कुलाचार, श्रद्धा आणि संकल्प यानुसार बाप्पाशी नाते जोडते. त्यामुळे दीड दिवसांचा गणपती हा ‘कमी’ नाही; तो त्या कुटुंबाच्या परंपरेतील एक पूर्ण अनुभव आहे.

पण या अनुभवाकडे थोडे मागे वळून पाहिले, तर आणखी एक दार उघडते—आपला गणेशोत्सव केवळ दिनदर्शिकेतील तारखेवर आधारित नाही. २०२६ मध्ये गणेश चतुर्थी १४ सप्टेंबरला आहे. मुंबईच्या पंचांगानुसार चतुर्थी तिथी १४ सप्टेंबर रोजी सकाळी ७:०६ वाजता सुरू होऊन १५ सप्टेंबर रोजी सकाळी ७:४४ वाजता संपते. गणेशपूजेचा माध्याह्नकाळ १४ सप्टेंबरलाच येतो.

ही माहिती वाचताना मला स्वतःलाच जाणवले—आपण ‘तारीख’ जगतो; पण आपल्या पूर्वजांनी ‘तिथी’ जगली. तारीख ही आपल्या घड्याळाची आणि दिनदर्शिकेची सोय आहे; तिथी मात्र सूर्य आणि चंद्र यांच्या परस्पर स्थितीशी जोडलेली आहे. तिचा कालावधी नेहमी २४ तासांचा असेलच असे नाही. म्हणजेच आपल्या सणांच्या वेळेला निसर्गाच्या आकाशीय लयीशी जोडण्याचा एक प्रयत्न त्यात दिसतो.

२०२६ मध्ये हा अनुभव आणखी रंजक आहे. १४ सप्टेंबरच्या सकाळी ७:०६ पर्यंत तृतीया तिथी असून त्यानंतर चतुर्थी सुरू होते. त्याच दिवशी चित्रा नक्षत्र दुपारी १:५५ पर्यंत असून त्यानंतर स्वाती नक्षत्र सुरू होते. मला यातून एखादा निश्चित ‘गूढ अर्थ’ घोषित करायचा नाही. उलट, मला प्रश्न पडतो—आपल्या सणांच्या रचनेत तिथी, नक्षत्र, ऋतू आणि आकाश यांचा इतका बारकाईने विचार का केला गेला असेल?

कदाचित याचे पूर्ण उत्तर आपल्याला आज सहज मिळणार नाही. पण प्रश्न विचारणे महत्त्वाचे आहे. कारण आपल्या परंपरा केवळ पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आल्या म्हणून त्यांचे मूल्य कमी होत नाही; उलट, त्या का निर्माण झाल्या असतील, माणसाला आणि निसर्गाला त्यातून काय जोडायचे असेल, हे पुन्हा शोधण्याची जबाबदारी पुढच्या पिढीची असते.

आणि मग माझे लक्ष पुन्हा त्या दीड दिवसांच्या गणपतीकडे जाते.बाप्पा घरी येतात. त्यांच्या स्वागतासाठी कुटुंब एकत्र येते. आरतीच्या वेळी आवाज एकत्र होतात. नैवेद्याभोवती माणसे एकत्र बसतात. मुलांना काहीतरी नवीन शिकायला मिळते. मोठ्यांच्या आठवणी जाग्या होतात. काही क्षणांसाठी का होईना, आपापल्या धावपळीमधून आपण एकमेकांसाठी उपलब्ध होतो. बाप्पा फक्त देव्हाऱ्यात बसलेले नसतात; ते घरातील माणसांना पुन्हा एकमेकांच्या जवळ आणतात.

मग दीड दिवस अचानक मोठा वाटू लागतो.कारण आपण वेळ मोजत होतो; परंपरा कदाचित अनुभव मोजायला शिकवत असावी.

आपल्या आयुष्यातही असे कितीतरी क्षण असतात. एखादी भेट काही मिनिटांची असते, पण आयुष्यभर लक्षात राहते. एखादा दिवस छोटा असतो, पण त्यातले प्रेम मोठे असते. उलट, कित्येक वर्षे जवळ असूनही मनांमध्ये अंतर राहते. मग नात्याची किंमत कालावधीने ठरते का?

दीड दिवसांचा गणपती मला हा प्रश्न विचारायला लावतो.आणि मग विसर्जनाचा क्षण येतो.

ज्याचे आपण इतक्या प्रेमाने स्वागत केले, त्याला स्वतःच्या हाताने निरोप द्यायचा असतो. मन भरून येते. तरीही आपण म्हणतो—“गणपती बाप्पा मोरया!” निरोपातही आनंद आहे आणि विरहातही विश्वास आहे. मला वाटते, या क्षणी गणेशोत्सव आपल्याला जीवनातील एक अतिशय अवघड गोष्ट शिकवतो—जवळ आलेल्या गोष्टीला योग्य वेळी सोडून देणे.

आपण मूर्तीला देवत्व देतो; पण मूर्तीला कायमचे धरून ठेवत नाही. तिचे विसर्जन करतो. म्हणजे देवत्व केवळ त्या रूपात बंदिस्त राहत नाही. रूप निसर्गात विलीन होते; पण त्याच्याशी जोडलेला भाव आपल्या मनात राहतो.इथेच पर्यावरणाचा विचारही स्वाभाविकपणे पुढे येतो. जर शेवटी मूर्ती निसर्गात परत जाणार असेल, तर तिची निर्मिती, तिचे रंग, सजावट आणि विसर्जनाची पद्धतही निसर्गाशी सुसंगत असावी, असा विचार आपण करू शकतो. निसर्गापासून घेणे आणि पुन्हा निसर्गालाच परत देणे—ही कल्पना आपल्या उत्सवाच्या कृतीत दिसायला हवीमला म्हणूनच वाटते की परंपरा जपण्याचा अर्थ तिची प्रत्येक कृती तशीच पुन्हा करणे एवढाच नाही. तिच्यामागचा विचार समजून घेऊन तो आजच्या काळात अधिक अर्थपूर्ण पद्धतीने जगणे, हाही परंपरा जपण्याचाच एक मार्ग आहे.कदाचित म्हणूनच दीड दिवसांचा गणपती मला आता केवळ दीड दिवसांचा वाटत नाही. त्या दीड दिवसांत स्वागत आहे, सहवास आहे, कुटुंब आहे, कृतज्ञता आहे, निसर्गाची जाणीव आहे आणि शेवटी सोडून देण्याची तयारीही आहे. कालावधी लहान आहे; पण त्यातून उलगडणारा प्रश्न मोठा आहे.

बाप्पा किती दिवस माझ्या घरी राहिले, हा प्रश्न कदाचित दुय्यम आहे. त्यांनी माझ्या घरात आणि माझ्या मनात काय जागवले, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.हा माझा शोध आहे; अंतिम उत्तर नाही. कारण कदाचित या परंपरेचा खरा अर्थ प्रत्येक घराने आणि प्रत्येक पिढीने पुन्हा शोधायचा असतो. आपल्या आजी-आजोबांनी जे केले, ते आपण केवळ अनुकरण म्हणून पुढे नेऊ नये; त्यांनी का केले असेल, याचा शोध घेऊन त्यातील चांगले आपल्या जीवनात आणावे. तेव्हाच परंपरा केवळ टिकत नाही—ती जिवंत राहते.आज आपल्या घरात बाप्पा आले आहेत, तर कदाचित आपण मुलांना फक्त पूजा कशी करायची हे सांगण्याऐवजी एक प्रश्न विचारू शकतो—“आपण बाप्पाला दीड दिवसांनी निरोप का देतो, तुला काय वाटते?” त्यांच्या उत्तरात कदाचित आपल्या पुढच्या पिढीचा गणेशोत्सव जन्माला येईल.

कारण परंपरेची खरी ताकद उत्तर देण्यात नाही; पुढच्या पिढीला प्रश्न विचारण्याची प्रेरणा देण्यात आहे.मूर्ती जाते. घर पुन्हा पूर्वीसारखे होते. आरतीचे स्वर थांबतात. सजावट उतरते. पण जर त्या दीड दिवसांत आपण एकमेकांच्या जवळ आलो, काहीतरी नव्याने समजलो, निसर्गाकडे वेगळ्या नजरेने पाहिले आणि एखादा चांगला बदल आपल्या कृतीत आणला, तर बाप्पा खरोखर गेले कुठे?

कदाचित ते मूर्तीच्या रूपातून गेले; पण आपल्या कृतीच्या रूपात राहिले.आणि म्हणून माझ्यासाठी दीड दिवसांचा गणपती म्हणजे कमी वेळेचा उत्सव नाही. तो मला आठवण करून देतो की अनुभवाची खोली त्याच्या कालावधीवर ठरत नाही. काही वेळा दीड दिवस पुरेसे असतात—जर आपण ते केवळ सण म्हणून नाही, तर स्वतःला आणि आपल्या नात्यांना नव्याने पाहण्याची संधी म्हणून जगलो तर.— विजयकुमार कट्टीWhatsApp & Mobile:+91 797 751 3822.

0000